घरमा व्याप्त रहस्यमय वातावरण । सिउँडीको काँडा जस्तो हरेकको नजर । सबै जना सङ्केतको भरमा चल्ने यन्त्रमानव जस्ता । अन्यौलग्रस्त मनोदशामा म । कहिले सम्भावित भवितव्य, कहिले सम्भावित उद्वेग र कहिले सम्भावित मानसिक प्रहारको आशङ्कामा हरेक मिहीन ध्वनिले संत्रस्त छु । एउटा अदृश्य पीडाबोधले विचलित छु । देशमा व्याप्त मानवसंवेदनारहित मान्छेका जमातहरूमा यो घरका सदस्यहरू पनि अछूता छन् जस्तो लाग्न छाडेको धेरै भैसक्यो मलाई ।
“आठ वर्षभै सक्यो सुनिल तेरो विवाह भएको । खै ! बुहारीले एउटा सन्तानको जायजन्म गर्न सकिन । कति रुङ्नु ? यो बूढेसकालमा एउटा नाति खेलाएर पुण्य कमाउँन नि सकिएन - अब त यसो बिचार गर्नु पर्ला है ।” सासूको यो आवाज मैले बिहान आमाछोरा चिया पिउँदाको समयमा सुनेकी । मनभित्र काँचको कचौरा चकनाचूर भए जस्तो भयो । कान थापिरहेँ पर्दाको आडमा बसेर । छोराको जवाफ नआएपछि सासूले फेरि आफ्नो कुरा अगाडि बढाइन् ।
“किन नबोलेको छोरा - केही त बोल् । अब हामीले यस्तो सोच्ने बेला आइसकेको छ । तेरो अर्को विवाह गर्दा बुहारीमाथि अन्याय हुँदैन अब । त्यत्रो औषधी गर्‍यौँ । योतिष, वैद्य लगायौँ । कहाँ कहाँ पुर्‍याएनौँ उसलाई उपचार गराउँन । तर पनि जायजन्म भएन । के गर्नु बाबै ! निःसन्तान बन्नु पनि त भएन । यसो बुहारीसँग कुरा उठाइ हेर् न ।”
उनको जवाफ सुन्ने व्यग्रता मलाई । विश्वास र अविश्वासको दोसाँधमा अल्भिmएको मेरो उत्सुकता । उनी धेरै बेरसम्म घोरिए । मुहारमा अनेकौं उतार चढाव आए गए । सम्भवतः उनी साह्रै धर्मसङ्कटमा परेका होलान् । आमाको सत्य कुरालाई लत्याउँन पनि सक्दैनन् । र अर्को विवाहको स्वीकृति दिएर मेरो जीवनमा बज्रपात गर्न पनि चाहँदैनन् । अत्यधिक दुविधामा परेपछि मानिसको बोली नै हराउँनु स्वभाविक नै हुन्छ । पटक पटकका आफ्ना कुरा र प्रश्नको छोराले कुनै उत्तर नदिँदा सासू दिक्क मान्छिन् ।
“लाटो भइस् कि क्या हो ? मैले मेरो स्वास्नी त्याग् भनेकी होइन । मात्र अर्की ल्याएर सन्तान जन्मा भनेकी । एकमा दुइ नल्याउने को छ ? फेरि यहाँ त हामीले बुहारीमाथि कुबिचार राखेर यस्तो सोचेका पनि होइनौँ । सन्तान उसलाई पनि चाहियो भविष्यका लागि । के गर्नु त उसको रूप शीलस्वभाव मात्र हेरेर भएन । माया त लाग्छ नि उसलाई सौता हालिदिन । सौता भनेको बिझाउँने काँडा हो आइमाइका लागि । तर उसमा सुझबुझ प्रसस्त भएकोले अर्की ल्याउँदा पनि मिलेर नै घर सम्हाल्ली भन्ने विश्वास छ मलाई । भन् तँ के भन्छस् -” सासूले छोरालाई केरिन् । सासूको अभिव्यक्ति, मप्रतिको सहानुभूति र सन्तानको लालसा । यो सब सोचेर म आफूलाई कति लाचार विवश पाउँछु । किन बाँझो भयो मभित्रको भूमि - मात्र एउटा सन्तान दिन सकेकी भए, मेरो यो सानो सुखी परिवार र घर आज र्स्वर्ग हुन्थ्यो । यो र्स्वर्गलाई सिङ्गार्ने परी हुन्थें म । तर के गर्नु मनले नहुँदो रहेछ । कुनै कुनै काम गर्न सक्षम तनको जरुरत हुँदो रहेछ । नारी भएर एउटा सन्तान नजन्माएर नारीत्वको र्सार्थकतालाई मूतरूप दिन नसक्ने, मेरो यो सुन्दर काया कति निर्रथक छ । कति बेकम्मा छ । मेरो यो स्वस्थ्य तनभित्र कुन त्यस्तो अस्वस्थ्यपन लुकेको छ जसको केही उपचार गर्न सकिँदैन ।
‘मुमा ! हजुरको इच्छा, चाहना, रहर म बुझछु । के गरौं सन्तान हुन सकेन । अर्की ल्याउँदा पनि होला नहोला । एउटा म्यानमा दुइवटा तरवार अटाउँन गाह्रो हुन्छ मुमा । म एउटा मान्छे, दुइ नाउमा पाउ हाल्दा म लड्न सक्छु । डुब्न सक्छु । मेरो मन मान्दैन यसो गर्न । मलाई डर लाग्छ । हाम्रो यो कार्य गलत सिद्घ भएर कतै कोलाहलपूण वातावरण नभित्रियोस् । मुमा, अर्की विवाह गरेर सन्तानै भएपनि सौता हालिएकी सुमित्राको निराशाजनक मुहारले के यो घर उज्यालो हुन सक्छ - कस्तो अप्ठ्यारो स्थिति हो यो !” उनको अभिव्यक्तिले म थरथर काम्छु । आशा अनुरूपको जवाफ पाइन मैले ।
तँ पीर नगर् केही हुँदैन । सुमित्रा अबुझ छैन नि । आफूबाट सन्तान नभएपछि कुल नै निःसन्तान होस् त ऊ पनि भन्दिन होला र भन्न पनि मिल्दैन । सौतालाई आफ्नी बहिनी र उसका सन्तानलाई आफ्नै सन्तान ठानेर असल व्यवहार गरेपछि नराम्रो हुँदैन उसलाई । तँलाई भन्न अप्ठ्यारो लाग्छ भने म सम्झाउँछु । तँ चुप् लागेर बस् । अब ढिलो गर्नु हुँदैन । मैले पुरोहितसँग सल्लाह गर्दा, तेरो चिनामा अर्कीबाट सन्तान हुने कुरा गरेका छन् उनले । दुइ चार ठाउँमा केटी पनि हेरेका छन् । तँ ढुक्क भएर बस्, तैंले सोचेजस्तो अप्ठ्यारो केही हुँदैन ।” सासू यति परसम्म पुगिसकिछन् - म खङग्रङ्ग भएँ ।
“हुन्छ मुमा, हजुर जे भन्नुहुन्छ । म सुमित्रासँग यो कुरा गर्न सक्दिन । हजुर नै सम्झाउँनु होला उसलाई । उसको पनि मन नदुखोस् मुमा बिन्ती छ ।” यत्रो बज्रपात ममाथि । ममाथि सौतेनी काँडा रोपेर मलाई घाइते नबनोस् भन्ने चाहना गर्छन् मेरा उनी । मैले अब उनलाई सौतासँग बाँडेर भोग्नु पर्ने भयो । कस्तो दुभाग्य - चाहेर पनि अब म सौताको मारबाट बच्न सक्दिन । मसँग सौता रोक्ने अस्त्र सन्तान नै छैन । मेरो मनमा अनेक तर्कवितर्क रुमलिन थाल्यो ।
खुल्ला आँखाले म दिउँसै कोठामा खालि भित्तामा रंगीन चित्रहरू सल्बलाएको कुनै चलचित्रको दृश्य देख्न थालें । उनी कान्छीसँग हातमा हात गाँसेर गफिरहेका छन् । आवश्यकता भन्दा बढी नै कान्छीलाई मुसार्दैछन् उनी । म दुवैलाई चिया पुर्‍याउँन जान्छु । कुबेलामा आइपुगेको पाहुनाले जस्तो उपेक्षित दृष्टि पाउँछु ।
दुवै खाटमाथि छन् । म फ्याँकिए जस्तो खाटमुनि ढल्केकी छु । न्रि्रा पटक्कै छैन आँखामा । पहिले भए एकछिन तल ढल्कँदा, चिसो लाग्छ बिरामी पछ्र्यौ भनेर बोक्न आइपुग्थे उनी । आज मेरो केही वास्ता छैन । कान्छीलाई अंगालामा बेरेर उत्ताउलो बनिरहेका उनी मलाई फर्केर हेदैनन् । कति छिल्लिन सकेका - न्रि्रा पनि लाग्दैन कि कसो यिनीहरूलाई ? जुरुक्क उठेर उनलाई आफूतिर फर्काउँछु तानेर । आँखामा स्नेह होइन रोष पो देख्छु । हातखुट्टा प्रचण्ड घामले ओइलाएको कलिलो हागाझै लल्याकलुलुक हुन्छन् । आफ्नो शरीरमाथि परेको मेरो हात निर्दयतापूवक पन्छाएर कान्छीसँग र्सप बेरिएजस्तै बेरिन्छन् उनी ।
घरमा पूजा भैरहेछ भव्य । आमन्त्रितहरू धेरै छन् । सासू, उनी र कान्छी पूजामा व्यस्त छन् । मलाई पूजामा बस्न आऊसम्म कसैले भनेनन् । म घरमा काम गर्ने कमारी जस्तै काममा दलिइरहेछु । आमन्त्रितहरू मलाई हेर्दै के के खासखुस गर्छन् । मुसुमुसु हाँस्छन् । म एक निरीह नजर उनीहरू तर्फसोझयाउँछु । उनी कान्छीसँग हातमा हात, आँखामा आँखा जुधाएर अर्घ दिँदैछन् सन्तान प्राप्तिको लागि ।
कान्छीले छोरो जन्माएको पनि एघार दिन भयो । आज न्वारान । धूमधामसँग न्वारन गरिँदैछ । कान्छी सुत्केरी भएदेखि मलाई एकछिन सास फेर्ने पनि फुर्सद छैन । तै पनि सन्तुष्ट छु । नातिको स्याहार पुग्दैन भनेर कान्छीसँग सासू सुत्छिन् । उनलाई अहिले मेरो खाँचो छ । मैले उनको मीठो नभएपनि साथ चाहिँ पाएकी छु । अचम्मको हुँदोरहेछ यो मन पनि । अस्ति अस्ति गर्ने रुक्खो उपेक्षापूण व्यवहारले गर्दा त जीवनमा कुनै दिन मेरो साथ खोजे म कदापि उनको इच्छालाईसाथ दिन्न भन्ने लाग्थ्यो । तर खै ! कहाँ यस्तो हुन सक्थ्यो र ? उनले आँखामा आफ्नो माग गरेर पाखुरा समाती तान्नासाथ मन पग्ल्यो । पुराना कुराहरू बिर्सिएर उनीप्रति समर्पित भएँ । मेरो यो र्समर्पणको सुइँको कान्छीलाई छ । ऊ मसँग त्यसैत्यसै आगो भै रहन्छे । मेरा हरेक कुरामा मलाई दोष लगाएर अरूको नजरमा गिराउँन चाहन्छे । आज त हद गरी । खाना लगेको मीठो भएन भनेर मलाई नै खन्याइदिई । मेरो बाँझो हातले छोएर छोरो बिरामी भयो समेत् भनी । मलाई मान्छेको अगाडि मरेतुल्य लाज भयो । म केही बोल्न नसकी जुठो खाना शरीरभरि लिएर काँम्दै उभिइरहेँ ।
उप\m पसिनै पसिनाले म त न्रि्रुक्क भएछु । के साह्रो भयानक कल्पना आएको - साँच्चै नै अर्की आएपछि मेरो स्थिति यो घरमा त्यस्तो दयनीय नै हुन्छ त - उनी जो मलाई सौता हालेर पनि दुःख नहोस् भन्ने चाहन्छन्, त्यति साह्रो कठोर बन्लान् त - बिचरा उनी पनि के गरून् ? मेरो माया र आमाको लालसाको दोसाँधमा पिल्सिएका छन् । किन भएन भगवान् ! मबाट सन्तान - जहाँ गयो हुन्छ नै भन्छन् । के भूल भयो मबाट र यो सजायँ भोगिरहेछु ? के पाप गरेकी छु मैले ? कसलाई रुवाएकी छु मैले र यो सब भोग्नु परेको छ ? किन रित्तो मेरो काख ? किन हलुंगो मेरो कोख ? किन रुक्खो मेरो छाती ? किन किन किन?
म तर्सन्छु । रुँदै घोप्टिएको सिरानीमा नै म देख्छु मन्दमन्द मुस्कुराइरहेकी मेरी कान्छी भाउजु जो विधवा छिन्, दुइ सन्तानकी आमा । उनको त्यो मुस्कानले मलाई देख्नुभो त नानी - भनिरहेझैँ लाग्छ । झन् तर्सन्छु म, जति म तर्सन्छु उति गहिरो बन्दै जाँदैछ उनको मुस्कान । म त्यो मुस्कानबाट भाग्दैछु तर मलाई पछ्याइरहेछ, पछ्याइरहेछ ।
“कस्ती नराम्री काली, रोगी, पिण्ड छ्याः यस्ती सन्तानकी आमा बन्नु भन्दा त निसन्तान हुनु राम्रो ।” विगतको आफ्नै आवाज कानमा बज्रन्छ मेरो । हेर न, हेर्दै साँपै जस्ती यो हिड्छे ।” उपहासपूण बेमौकाको बेकामे आफ्नै हाँसो कानभरि । “कति रुन सकेकी ? दहमा भ्यागुता कराएभन्दा कस्तो नमीठो आवाज । यसको त गला पनि कस्तो नसुकेको - मान्छे भने फिस्टो जस्ती गर्जन भने बाघको जस्तो । कति अमिल्दो मिसावट । चुप लाउँनु नि आफ्नी छोरीलाई, कतै यो हात त्यसको घाटीसम्म नपुगोस् ।” यो भयानक रहस्य बोकेको आफ्नै आवाजले मेरो घाँटी अँठ्याएको छ बेस्सरी । “लु ! यसलाई यही सुहाउँछ । यही सुहाउँछ । यही लगाउँन लायककी छे यो । राम्रो लुगा लगाई भने त जोकर बन्छे यो ।” घृणाका यस्ता शब्द मैले नै ओकलेथेँ त्यसबेला ।
यी सब अभिव्यक्ति आज भन्दा एक दशक अगाडिका हुन् । मेरा यी हरेक अभिव्यक्तिका पछि भाउजूका आँखाबाट व्यथा र वेदनाका आँसु बग्थे । सायद् उनको मनमा मेरा लागि कुनै श्राप पनि जन्मिन्थ्यो होला । म त्यो देखि अनभिज्ञ बनेर उनको आँसु देख्दा विजयात्मक उन्मुक्त हाँसो हाँस्थे- भोलि हुने परिणाम देखि निश्चिन्त । उनको आँसुमा कँडिएको दाजुको मुहारमा आफ्नो गर्वको झण्डा गाड्थेँ । लाग्थ्यो यसरी नै जीवन गुजार्ने छु । म जीवनमा जीत नै जीत पाउँनेछु । हार मेरो नजिक टिक्न पाउँने छैन ।
सायद घमण्डमा अन्धो बनेर मैले भाउजूको मनभित्र आफ्नो लागि थुप्रै अभिशाप जन्माएँ होला । जसलाई भाउजूले एउटी सुसंस्कृत बुहारी हुनुको नाताले शाब्दिक रूपमा व्यक्त नगरेर आँखाबाट मात्र बहाइन् । पक्कै पनि त्यो आँसुमा मेरो लागि श्राप निस्कन्थ्यो होला । आफ्नो सन्तानलाई त्यति विघ्न तिरस्कार, अवहेलना र उपहासको पात्र बनाएको कुन आमालाई सह्य हुँदो हो र ?
हो, आज मलाई पक्का विश्वास भएको छ । भदैमाथि गरेको त्यो अन्याय र अत्याचार सायद भाउजूले मात्र होइन भगवान्ले पनि सहन सकेनन् । अर्काको सन्तानमाथि उपेक्षापूण नजर लगाउँनेले आफ्नो सन्तानको आशा नगर्नु भनेर उनले मलाई सजायँ दिएका हुन् सायद । म उर्वरा शक्ति भएकी धरती भएर पनि बाँझो खेतको उपनामले प्रताडित छु । सायद यही होला मेरो अपराधको सजायँ ।

रीता ताम्राकार
बालग्राम चौक, इटहरी